Een groot taalmodel kan moeiteloos de geschiedenis van een merk vertellen en de belangrijkste prestaties noemen. Maar zodra iemand vraagt om een concrete keuze, verdwijnt datzelfde merk uit het antwoord. Tussen een merk kennen en de naam ervan gebruiken zit een kloof die gemakkelijk over het hoofd wordt gezien als we alleen vragen onderzoeken die rechtstreeks over het merk gaan.
In het rapport ‘Polski Portret Generatywny’ laat Grzegorz Miłkowski, auteur van het onderzoek en het rapport, dit verschil zien aan de hand van Polen. Het onderzoek brengt in kaart hoe het land wordt vertegenwoordigd in antwoorden van zes taalmodellen. De resultaten roepen ook voor bedrijven, steden en instellingen een belangrijke vraag op: noemt een model ons wanneer we relevant zijn voor iemand die een beslissing neemt?
Twee soorten aanwezigheid
In het hoofdonderzoek gaven zes modellen — ChatGPT, Gemini, Claude, Perplexity, Grok en DeepSeek — 8 400 antwoorden op 1 400 vragen in 11 talen, verspreid over 12 markten. De helft van de vragen ging over behoeften van particulieren, de andere helft over zakelijke beslissingen. Het merendeel van de percentages in het rapport is gebaseerd op deze dataset. Inclusief aanvullende metingen, waaronder een aparte test voor bedrijven en thematische metingen, omvatte het volledige onderzoeksprogramma meer dan 14 500 antwoorden. In een van de aanvullende metingen werd onderzocht welke personen, merken en symbolen de modellen noemen wanneer ze rechtstreeks naar Polen worden gevraagd.
Dat onderscheid is fundamenteel. De vraag ‘Waar staat Polen om bekend?’ meet welke associaties beschikbaar zijn. De vraag ‘Wat kun je drie dagen in Warschau doen?’ of ‘Waar kun je een fabriek vestigen?’ toetst welke associaties een model daadwerkelijk kan inzetten. Het rapport gaat over antwoorden die API’s binnen een bepaalde periode hebben gegenereerd. Het meet geen publieke opinie en ook niet de effectiviteit van promotiecampagnes.
In de aanvullende meting ‘Polen op verzoek’ verschenen Chopin, Wałęsa, Copernicus en Johannes Paulus II in alle 144 antwoorden op de vraag naar de bekendste Polen. In een deelverzameling van 1 116 praktische antwoorden uit het hoofdonderzoek, geselecteerd omdat de namen daarin op natuurlijke wijze konden voorkomen, werd Copernicus genoemd in 4,5%, Skłodowska-Curie in 0,8%, Lem in 0,2% en Chopin in 12% van de antwoorden.

Grafiek 6.2 ‘De activatiekloof’. Bron: Grzegorz Miłkowski, ‘Polski Portret Generatywny’, p. 50
Je kunt deze waarden niet van elkaar aftrekken alsof het twee uitkomsten van dezelfde test zijn: de vragen, meetmomenten en noemers verschillen. De vergelijking laat wel een duidelijk kwalitatief verschil zien. Een naam die beschikbaar is wanneer je ernaar vraagt, hoeft niet op te duiken in een antwoord op een praktisch probleem.
De auteur van het rapport noemt dit de activatiekloof. Voor merkstrategie is dat een bruikbaar begrip: het maakt onderscheid tussen bekendheid en aanwezigheid op het moment waarop iemand daadwerkelijk iets aan een product, dienst of expertise kan hebben.
Hetzelfde model, een andere vraag
De duidelijkste toets van deze stelling staat in het hoofdonderzoek zelf. Toen de zes modellen antwoordden op 12 vragen over waar Polen tegenwoordig om bekendstaat, kwamen Poolse games voor in 86,1% van de 72 antwoorden. In de 1 116 praktische antwoorden kwamen ze geen enkele keer voor. Ook deze deelverzamelingen dienen verschillende doelen; de praktische vragen gingen niet over games. De uitkomst zegt dus iets over de onderzochte situaties, niet over de mogelijke aanwezigheid van CD Projekt of The Witcher in AI in het algemeen.
Die kanttekening is ook buiten het onderzoek naar Polen relevant. Als we een model vragen ‘Kent u ons bedrijf?’, toetsen we vooral of het ons kan beschrijven. Willen we begrijpen hoe groot de kans is dat we in antwoorden aan klanten verschijnen, dan moeten we vragen stellen over hun behoeften, zonder de merknaam te noemen.
De ingang waardoor een naam in het antwoord terechtkomt
Waarom verschijnt Chopin vaker dan andere bekende namen uit het Poolse culturele erfgoed? In 97% van de 134 praktische antwoorden waarin zijn naam voorkomt, wordt ook Warschau of Żelazowa Wola genoemd. Chopin is verbonden met concerten in Łazienki, bezienswaardigheden en concrete reisplannen. Solidarność en Wałęsa komen in beeld via Gdańsk en de scheepswerf; Copernicus via Toruń en Frombork.

Grafiek 6.3 ‘De ingangen’. Bron: Grzegorz Miłkowski, ‘Polski Portret Generatywny’, p. 51
In de semantiek van merken gaat het om relaties tussen entiteiten: herkenbare personen, organisaties, plaatsen, producten en begrippen. De relatie ‘Chopin – Polen’ is algemeen. De keten ‘Chopin – Warschau – Łazienki – concert tijdens een reis’ is bruikbaar als antwoord op een concrete intentie.
Dat betekent niet dat je een paar namen aan een webpagina kunt toevoegen en zo het model kunt sturen. Verbanden moeten kloppen, helder zijn en terug te vinden zijn in betrouwbare bronnen. Het is wel nuttig om te weten welke verbanden al werken en welke ontbreken bij vragen die voor het merk relevant zijn.
De omvang van een bedrijf is niet genoeg
Hetzelfde mechanisme is zichtbaar in het zakelijke deel van het rapport. In een aparte meting naar bedrijven noemden de modellen KGHM in alle 144 antwoorden op de rechtstreekse vraag naar de grootste Poolse bedrijven, PGE en PKO Bank Polski in 143 antwoorden en PZU in 139. In de 4 200 praktische zakelijke antwoorden uit het hoofdonderzoek kwam KGHM 21 keer voor, PKO 15 keer en PZU één keer.
Veel vaker verschenen organisaties die aan een specifieke taak zijn gekoppeld: Krajowy Rejestr Długów in 143 antwoorden, BIG InfoMonitor in 97, Polskie Sieci Elektroenergetyczne in 95 en No Fluff Jobs in 71. KRD is een optie bij het controleren van een zakenpartner, PSE bij vragen over het elektriciteitsnet en No Fluff Jobs bij werving.

Fragment uit hoofdstuk 10.5. Bron: Grzegorz Miłkowski, ‘Polski Portret Generatywny’, p. 152
Dit is geen ranglijst van de waarde van deze organisaties. Het laat zien hoe belangrijk de rol is die een naam in een bepaalde situatie vervult. Een merk kan enorm zijn en toch geen ‘ingang’ hebben bij de vragen in het onderzoek. Een kleiner merk kan juist een functie vervullen die gemakkelijk in een antwoord wordt genoemd.
Zo onderzoek je de activatiekloof van je eigen merk
Begin met een beslissingskaart, niet met een lijst algemene vragen over het bedrijf. Maak onderscheid tussen vragen zonder merknaam, waarbij het merk als optie kan worden voorgesteld, en vragen mét merknaam, die laten zien hoe het model het merk beschrijft. Deze aanpak sluit aan bij hoe we het verschil beschrijven tussen SEO-werk en onderzoek naar de representatie van een merk in AI.
Een producent van componenten kan bijvoorbeeld vragen onderzoeken over gecertificeerde leveranciers, productiecapaciteit, leverbetrouwbaarheid en afzetmarkten. Een universiteit kan kijken naar vragen over opleidingen in een bepaalde taal, collegegeld en kosten van levensonderhoud. Een stad kan scenario’s onderzoeken rond een weekendje weg, een gezinsreis of een bezoek aan een evenement.
Noteer bij elk antwoord meer dan alleen of het merk wordt genoemd. Wordt het merk aanbevolen? Welke rol krijgt het? Met welke kenmerken en concurrenten wordt het geassocieerd? Welke bronnen onderbouwen het antwoord? Haalt het model het aanbod door elkaar of schrijft het verouderde informatie aan het merk toe? Monitoring van modelantwoorden is pas zinvol als je in opeenvolgende metingen dezelfde scenario’s onderzoekt.
De tweede stap betreft het materiaal dat het merk zelf kan ontwikkelen. Een goed beschreven use case verbindt de bedrijfsnaam met een probleem, oplossing, locatie en bewijs. Voor een leverancier gaat het om normen, de reikwijdte van certificeringen, producten, referenties en beperkingen. Voor een toeristische organisatie om concrete routes, data, kosten en praktische informatie in de taal van de doelgroep.
Het rapport laat ook zien waar de grenzen van zulke aanbevelingen liggen. Van de 30 antwoorden op vragen over gecertificeerde onderleveranciers noemden de modellen Poolse bedrijven in vijf antwoorden. Het onderzoek stelt niet vast of dit kwam door een gebrek aan online materiaal. Het wijst wel op een beslissingssituatie waarin het zinvol is de kwaliteit van het beschikbare bewijs te toetsen en de antwoorden opnieuw te meten.
Aanwezigheid is een proces, geen vaste toestand
Modelversies en de selectie van bronnen veranderen. Eén antwoord kan een interessante observatie opleveren, maar zegt niets over de blijvende positie van een merk. Daarvoor is een gedateerde, herhaalbare meting nodig op basis van vergelijkbare vragen, markten en modellen, waarbij ook de antwoordteksten worden bewaard.
‘Polski Portret Generatywny’ laat zien dat bekendheid slechts één dimensie van merkrepresentatie is. De belangrijkere vraag is: bij welke beslissing vindt een model onze naam relevant, en waarom?
Het volledige rapport van Grzegorz Miłkowski, de methodologie en het bronmateriaal zijn beschikbaar op de projectwebsite. Meer over onze aanpak voor merkonderzoek lees je ook op de blog van Brand Semantics.

